Dochodzenie roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym

Kodeks postępowania karnego i kodeks karny przewidują możliwość dochodzenia roszczeń cywilnych, których powstanie wynika z popełnionego przestępstwa. Pokrzywdzony może więc dochodzić swoich praw nie tylko na drodze procesu cywilnego, ale w ramach procesu karnego wnieść powództwo adhezyjne. W tym miejscu należy zastanowić się, jakie korzyści pokrzywdzonemu może przynieść dochodzenie roszczeń w ramach procesu karnego. Należy wziąć pod uwagę przy analizie m.in. przebieg postępowania oraz jego koszty. Ustawodawca przewidział bowiem pewne korzyści dla pokrzywdzonego, w tym tymczasowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów.

 1.      Jak wygląda przebieg postępowania adhezyjnego? Kiedy powództwo cywilne jest dopuszczalne?

W ramach jednego procesu przeprowadzone zostanie postępowanie dowodowe, które skutkować będzie orzekaniem przez sąd na tej samej podstawie faktycznej zarówno na gruncie odpowiedzialności karnej, jak i odpowiedzialności cywilnej sprawcy.

Zgłoszenie powództwa adhezyjnego polega na wniesieniu pozwu cywilnego, której to czynności dokonać można aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Rozpoczęcie przewodu sądowego następuje przez odczytanie przez prokuratora aktu oskarżenia na rozprawie głównej. Pokrzywdzony może więc zgłosić swoje roszczenie już na etapie postępowania przygotowawczego. W takim wypadku pozew cywilny jest załączany do akt sprawy przez prokuratora, ale to  sąd decyduje o przyjęciu powództwa do rozpoznania.

Nie każde roszczenie wynikające z przestępstwa może być dochodzone w omawianym trybie. Ustawa wskazuje bowiem, że możliwe to jest jedynie w przypadku roszczeń wynikających bezpośrednio z popełnionego przestępstwa. W konsekwencji nie jest dopuszczalne dochodzenie roszczeń pośrednich np. roszczeń regresowych przy współdłużnikach solidarnych. Drugą przesłanką dopuszczalności wniesienia pozwu jest majątkowy charakter dochodzonych roszczeń. Roszczenia majątkowe mogą obejmować zarówno damnum emergens jak i lucrum cessans. W orzecznictwie wskazuje się, iż żądanie pozwu może dotyczyć roszczeń wynikających ze szkód niemajątkowych w postaci zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (tak: postanowienie SN, II KK 161/13, LEX nr 1353958).

Przepisy kpk przewidują pewne ograniczenia dowodowe dotyczące pokrzywdzonego. Powód cywilny może bowiem dowodzić istnienia tylko tych okoliczności, na których opiera swoje roszczenie. W tym zakresie mieści się więc powoływanie wniosków dowodowych przemawiających za winą sprawcy oraz za kwalifikacją prawną popełnionego przestępstwa (tak: uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej SN, VI KZP 11/75, OSNKW 1977, nr 1, poz. 1).

Jeżeli zachodzi jedna z przesłanek wskazanych w art. 65 kpk, sąd karny odmawia przyjęcia powództwa cywilnego rozpoznania. Co istotne, rozstrzygnięcie sądu o pozostawieniu powództwa bez rozpoznania ma charakter formalny. W konsekwencji powód może w dalszym ciągu dochodzić swoich roszczeń w postępowaniu cywilnym, gdyż nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej.

 2.      Jakie rozstrzygnięcie sądu karnego musi zapaść, aby było ono korzystne dla powoda cywilnego?

Sąd karny orzekając w przedmiocie powództwa cywilnego opiera się na cywilnym prawie materialnym, a nie na przepisach kpk. Jedynie w razie skazania oskarżonego sąd uwzględnia powództwo w całości albo w części bądź oddala w takim samym zakresie. W tym miejscu należy więc zastanowić się, jakiego rodzaju rozstrzygnięcia sądu karnego są traktowane jako skazujące. Tak więc wyrok w którym sąd odstępuje od wymierzenia kary jest wyrokiem skazującym. Natomiast w razie wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania albo uniewinnienia, sąd pozostawia powództwo cywilne bez rozpoznania.

  1. 3.      Koszty postępowania

Z punktu widzenia powoda cywilnego niezwykle istotna jest kwestia kosztów postępowania adhezyjnego. W przedmiotowym postępowaniu stosuje się odpowiednio przepisy, które obowiązują w postępowaniu cywilnym. Pozycję powoda cywilnego wzmacnia fakt, że jest on tymczasowo zwolniony od obowiązku uiszczenia wpisu od powództwa cywilnego i apelacji. W przypadku, gdy powód wnosi apelację wyłącznie w zakresie powództwa cywilnego, jest zobowiązany do uiszczenia wpisu.

Powód cywilny ponosi koszty procesu, gdy zostaje uznany za stronę przegrywającą proces, a więc gdy powództwo cywilne zostało oddalone lub gdy powód cofnął apelację.  W takim wypadku sąd zasądza od powoda cywilnego zwrot kosztów na rzecz Skarbu Państwa oraz na rzecz oskarżonego.

Odmiennie uregulowana jest kwestia kosztów w przypadku zawieszenia postępowania lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania – na mocy art. 644 kpk koszty poniesione przez powoda w postępowaniu cywilnym zalicza się do kosztów postępowania cywilnego o to samo roszczenie. Przepisy nie wskazują wprost, czy sąd wydając rozstrzygnięcie o pozostawieniu powództwa cywilnego bez rozpoznania orzeka o kosztach procesu. Biorąc pod uwagę fakt, że w takiej sytuacji trudno jest wskazać stronę przegrywającą proces (więc tą która winna zostać obciążona kosztami procesu), sąd nie orzeka o kosztach procesu.

 

 

 

Zapostowane w Blog

Biegły ad hoc

W bardzo wielu przypadkach okoliczności poruszane w trakcie postępowań związane są z wiedzą specjalistyczną, co do której prawnik nie jest w stanie:

1. wypowiedzieć się, gdyż wiedzy takiej nie posiada (przynajmniej na gruncie przepisów postępowania cywilnego wypowiedź taka pozbawiona będzie doniosłości),

2. rozstrzygnąć sporu związanego z taką wiedzą.

W takim przypadku pomóc ma dowód z opinii biegłego.

W postępowaniu cywilnym wyróżnia się dwa rodzaje biegłych: stałych i ad hoc.

Biegli stali są wpisani na listę biegłych prowadzoną przez prezesa danego sądu okręgowego.

Rzadko zastosowanie znajduje natomiast instytucja biegłego ad hoc. Nie należy jednak o takiej możliwości zapominać. Sąd przed wydaniem postanowienia o przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego zapoznaje się z wnioskami stron co do liczby biegłych oraz ich wyboru. W zakres takich wniosków wchodzić również może wybór osoby biegłego, przy czym należy pamiętać, że Sąd takim wnioskiem nie jest związany.

Od strony przepisów postępowania cywilnego opinia biegłego ad hoc nie różnic się niczym od opinii wydanej przez biegłego stałego. Sąd ocenia dowód z opinii biegłego tak jak każdy inny dowód przeprowadzony w ramach postępowania, a co za tym idzie może takiemu dowodowi odmówić wiarygodności (chodzi jednakże przede wszystkim o przypadki, w których opinia biegłego nie byłaby do pogodzenia z zasadami logicznego myślenie i wiedzy powszechnej). W ramach postępowań cywilnych przyjęła się zasada, że biegłego ad hoc powołuje się w przypadku gdy potrzebna jest taka wiedza specjalistyczna, którą nie dysponują biegli stali. Drugim przypadkiem, w którym instytucja biegłego ad hoc może znaleźć zastosowanie to przypadek, w którym wprawdzie biegli stali dysponują wiedzą w danym zakresie, ale uzasadnione jest aby w rozpatrywanej sprawie wypowiedziała się osoba, która zagadnienie stanowiące oś sporu jako jedna z nielicznych opisała w swoich publikacjach naukowych.

Strona przeciwna do strony zgłaszającej wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego ad hoc powinna pamiętać, że może zgłosić wniosek o jego wyłączenie z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego.

Osoba wskazana na biegły ad hoc powinna pamiętać, że:

1. może nie przyjąć włożonego na nią obowiązku z przyczyn, jakie uprawniają świadka do odmowy zeznań, a ponadto z powodu przeszkody, która uniemożliwia jej wydanie opinii,

2. za nieusprawiedliwione niestawiennictwo, za nieuzasadnioną odmowę złożenia przyrzeczenia lub opinii albo za nieusprawiedliwione opóźnienie złożenia opinii sąd może skazać ją na grzywnę.

Zapostowane w Blog